NC11 to wysokowęglowa i wysokochromowa stal narzędziowa do pracy na zimno, powszechnie wykorzystywana do produkcji wysoce odpornych na tępienie noży i specjalistycznych narzędzi kaletniczych. W warsztacie rzemieślnika to właśnie rodzaj zastosowanego stopu decyduje o tym, jak często musisz odrywać się od pracy, aby naostrzyć swoje narzędzia. Skóra, wbrew pozorom, jest materiałem niezwykle wymagającym dla ostrza. Jej zbita, włóknista struktura, zwłaszcza w przypadku grubych juchtów, potrafi stępić słabą stal w zaledwie kilka minut. NC11 to odpowiedź na te problemy, oferująca parametry, które doceni każdy, kto na co dzień zajmuje się ręcznym krojeniem i profilowaniem materiałów skórzanych.
Charakterystyka
Stal NC11 wyróżnia się specyficznym składem chemicznym, w którym główne skrzypce grają węgiel (około 2%) oraz chrom (około 12%). Taka mieszanka sprawia, że po odpowiedniej obróbce cieplnej materiał ten osiąga bardzo wysoką twardość, najczęściej w przedziale od 60 do 62 HRC w skali Rockwella. W praktyce kaletniczej oznacza to ekstremalną odporność na ścieranie. Ostrze wykonane z tego stopu potrafi przeciąć metry bieżące grubej skóry bez wyraźnej utraty agresji cięcia. NC11 jest jak długodystansowiec – przygotowanie jej do biegu, czyli naostrzenie, zajmuje sporo czasu i wysiłku, ale kiedy już wejdzie na obroty, tnie materiał długo po tym, jak inne stale opadną z sił.
Wysoka zawartość węgla ma jednak swoją cenę. Przede wszystkim NC11 nie jest stalą nierdzewną. Z biegiem czasu, w kontakcie z wilgocią z powietrza, potem z dłoni czy naturalnymi garbnikami zawartymi w skórze garbowanej roślinnie, na powierzchni narzędzia pojawi się ciemna patyna. Jeśli zignorujesz podstawową konserwację, patyna ta szybko zamieni się w rdzę. Dlatego narzędzia z tej stali wymagają regularnego przecierania olejem po skończonej pracy. Druga kwestia to kruchość. Ekstremalna twardość sprawia, że cienko wyprowadzone ostrze jest podatne na wykruszenia. Upuszczenie noża z NC11 na betonową podłogę niemal na pewno skończy się ułamanym czubkiem lub wyszczerbioną krawędzią tnącą. Narzędzie z tej stali nie wygnie się – ono od razu pęknie.
Ostrzenie NC11 to proces, który wymaga cierpliwości i odpowiednich materiałów ściernych. Zwykłe kamienie wodne o miękkim spoiwie będą się na niej szybko zużywać. Aby sprawnie wyprowadzić krawędź tnącą, najlepiej sięgnąć po osełki diamentowe, a wykończenie krawędzi przeprowadzić na twardej ceramice lub skórzanym pasie z pastą polerską. Proces ten jest żmudny, ale nagrodą jest krawędź, która gładko i bez oporu wchodzi w twardy jucht o grubości 4 mm.
Zastosowania
W kaletnictwie ze stali NC11 wykonuje się przede wszystkim te narzędzia, których głównym zadaniem jest cięcie i skrawanie. Wymagają one utrzymania idealnej geometrii krawędzi tnącej przez długi czas.
- Głowiarz (nóż półokrągły). To najważniejsze narzędzie w arsenale tradycyjnego kaletnika. Głowiarz służy do cięcia prostego, wycinania łuków oraz ścieniania krawędzi. Ze względu na dużą powierzchnię tnącą i siły działające podczas pchania noża przez gruby jucht bydlęcy (np. 3,5 mm), stal musi być bezkompromisowa. NC11 świetnie sprawdza się w tym zastosowaniu, zapobiegając szybkiemu wyślizgiwaniu się ostrza.
- Noże do ścieniania (skiving knives). Ścienianie krawędzi skóry, na przykład z grubości 2 mm do 0,5 mm w celu jej zagięcia i zszycia, wymaga noża ostrego jak brzytwa. Kąt ostrzenia jest tutaj bardzo ostry. NC11 pozwala na utrzymanie tej mikro-krawędzi, dzięki czemu nóż nie szarpie mizdry, lecz płynnie ją ścina, zostawiając gładką powierzchnię.
- Edge beveler (fazownik). Narzędzie służące do ścinania ostrych rogów skóry przed procesem wykończenia krawędzi. Dostępne w rozmiarach od #0 do #4. Krawędzie skóry bydlęcej są bardzo twarde, a praca tępym fazownikiem kończy się poszarpanym brzegiem, którego nie uratuje nawet najlepsze polerowanie z użyciem Tokonole. Edge bevelery z wysokowęglowej stali tną gładko i rzadko wymagają ostrzenia.
- Ostrza do noża obrotowego (swivel knife). Nóż obrotowy służy do nacinania lica skóry garbowanej roślinnie podczas tworzenia płaskorzeźb (carvingu). Skóra poddawana tłoczeniu ma zazwyczaj grubość powyżej 2 mm. Ostrze musi sunąć przez materiał z minimalnym oporem, aby rzemieślnik mógł płynnie kontrolować głębokość i krzywiznę cięcia. Stal NC11 gwarantuje, że ostrze nie zacznie haczyć w połowie skomplikowanego wzoru.
- Wykrojniki i szablony tnące. W produkcji rzemieślniczej na nieco większą skalę używa się pras i wykrojników. Ostrza tych form ciśnieniowych często wykonuje się z NC11, ponieważ potrafią one wyciąć tysiące elementów z twardej skóry bez konieczności ponownego ostrzenia.
- Noże japońskie (kiridashi). Proste, bardzo ostre noże o jednostronnym szlifie, używane do precyzyjnego wycinania detali z cieńszych skór (1,5 mm – 2 mm). Jednostronny szlif na stali NC11 pozwala na idealne prowadzenie noża wzdłuż metalowej linijki.
Jak wybrać
Wybór narzędzia ze stali węglowej, takiej jak NC11, powinien być podyktowany Twoim doświadczeniem i gotowością do nauki poprawnego ostrzenia. Dla początkującego kaletnika nóż z tak twardej stali może stanowić pewne wyzwanie. Jeśli nie masz wprawy w utrzymywaniu stałego kąta na osełce, szybko zaokrąglisz krawędź tnącą. Próba naprawy tego błędu na twardej stali zajmie Ci wiele godzin. Dlatego na start często wybiera się miększe stale, które tępią się szybciej, ale wybaczą błędy podczas nauki ostrzenia.
Dla zaawansowanego rzemieślnika NC11 to czysta oszczędność czasu. Zamiast poprawiać ostrze co kilkanaście cięć, możesz skupić się na projekcie. Zwróć jednak uwagę na geometrię konkretnego narzędzia. Gruby grzbiet noża daje sztywność, ale krawędź tnąca musi być wyprowadzona cienko, w tak zwany płaski szlif (flat grind). Zbyt pękata krawędź sprawi, że nóż zamiast ciąć, będzie klinował się w skórze o grubości 3 mm.
Pamiętaj również o środowisku, w którym pracujesz. Jeśli Twój warsztat znajduje się w wilgotnej piwnicy, stal NC11 będzie wymagała szczególnej troski. Zostawienie noża na blacie bez przetarcia go olejem (np. kameliowym lub wazelinowym) po pracy z wilgotną skórą garbowaną roślinnie (przygotowaną do tłoczenia), rano przywita Cię rdzawym nalotem. Jeśli nie lubisz dbać o narzędzia w ten sposób, lepszym wyborem będą noże ze stali nierdzewnych, choć kosztem częstszego ostrzenia.
Kupując nóż z NC11, zwróć uwagę na jakość obróbki cieplnej, zwaną potocznie hartowaniem. Nawet najlepsza stal straci swoje właściwości, jeśli została źle zahartowana w piecu. Zbyt twarda będzie pękać jak szkło przy najmniejszym naprężeniu bocznym, zbyt miękka nie wykorzysta potencjału stopu. Warto ufać sprawdzonym twórcom narzędzi, którzy mają powtarzalny i sprawdzony proces hartowania.
Produkty z naszej oferty
Obecnie w naszym asortymencie nie mamy narzędzi kaletniczych wykonanych stricte z polskiej stali NC11, ponieważ na rynku globalnym występuje ona pod różnymi oznaczeniami, a wielu producentów stosuje własne, opatentowane stopy o zbliżonych właściwościach (np. D2, D3). Niezależnie jednak od tego, z jakiej stali wykonany jest Twój nóż czy edge beveler, do jego utrzymania w idealnej kondycji potrzebujesz odpowiednich akcesoriów.
W naszym sklepie skompletujesz pełen zestaw do polerowania i wykończenia krawędzi tnących. Oferujemy drewniane polerki oraz wysokiej jakości chemię, która pomaga w warsztacie kaletniczym. Choć środki takie jak Tokonole służą wyłącznie do wykończenia krawędzi i mizdry samej skóry (nie nadają się do konserwacji metalu), to regularne dbanie o ostrość narzędzi bezpośrednio przekłada się na to, jak skutecznie te preparaty zadziałają. Czyste, gładkie cięcie to podstawa, bez której proces polerowania krawędzi staje się niemożliwy do poprawnego wykonania. Do zszywania wyciętych elementów polecamy z kolei mocne, woskowane nici poliestrowe Slam lub grubsze Vinymo MBT, które zagwarantują trwałość gotowego wyrobu.
