Płaskownik NC11LV to surowy, niehartowany kawałek wysokowęglowej stali narzędziowej, przeznaczony do samodzielnego wyrobu wysoce odpornych na tępienie noży i specjalistycznych narzędzi w warsztacie kaletniczym. Dla rzemieślnika pracującego ze skórą, własnoręczne wykonanie narzędzia tnącego to często naturalny krok w rozwoju, pozwalający na idealne dopasowanie kształtu rękojeści i geometrii ostrza do własnej dłoni oraz specyfiki wykonywanych projektów. Skóra, zwłaszcza gruba, garbowana roślinnie, jest materiałem niezwykle abrazyjnym, który błyskawicznie tępi standardowe ostrza introligatorskie. Dlatego wybór odpowiedniej stali ma krytyczne znaczenie.
Charakterystyka
Zrozumienie właściwości płaskownika NC11LV wymaga spojrzenia na jego skład chemiczny. Jest to polskie oznaczenie stali (odpowiednik popularnej na świecie stali D2), która ma w sobie bardzo wysoką zawartość węgla (około 1,5%) oraz chromu (około 11-12%). Taka mieszanka sprawia, że materiał ten zalicza się do grupy stali ledeburytycznych. W praktyce kaletniczej oznacza to jedno: ostrze wykonane z tej stali będzie trzymać ostrość roboczą przez niezwykle długi czas, nawet przy ciągłym cięciu grubych juchtów bydlęcych o grubości 3 mm czy 4 mm. Wysoka zawartość chromu daje jej również miano stali „półnierdzewnej” — jest znacznie bardziej odporna na rdzę niż proste stale węglowe, choć pozostawiona w wilgoci bez opieki w końcu pokryje się nalotem.
Kupując plaskownik, zazwyczaj otrzymujesz go w stanie zmiękczonym (wyżarzonym). Taki surowy płaskownik jest jak zamrożona bryła gliny — z pozoru twardy i nieustępliwy, ale przy użyciu odpowiednich pilników do metalu i szlifierek taśmowych pozwala uformować się w precyzyjne ostrze, które dopiero po obróbce cieplnej zyska swoją ostateczną, stalową duszę. Praca w miękkim materiale pozwala na wywiercenie otworów pod piny rękojeści za pomocą zwykłych wierteł do metalu (np. ze stali HSS) oraz na wyprowadzenie szlifów roboczych. Dopiero po nadaniu kształtu, stal wysyła się do profesjonalnej hartowni (lub hartuje samodzielnie w piecu muflowym), gdzie w procesie obróbki cieplnej zyskuje twardość na poziomie 60–61 HRC.
Warto w tym miejscu wspomnieć o błędzie często popełnianym przez początkujących twórców narzędzi. Kupują oni płaskownik hartowany, myśląc, że zaoszczędzą czas na obróbce cieplnej. Hartowana stal NC11LV jest tak twarda, że nie da się w niej wywiercić otworu standardowym wiertłem (wymaga wierteł widiowych), a szlifowanie jej bez chłodzenia szybko doprowadza do przegrzania materiału (tzw. rozhartowania), co bezpowrotnie niszczy właściwości tnące ostrza w tym miejscu. Dlatego narzędzia zawsze wycinamy i formujemy ze stali miękkiej, a hartujemy na samym końcu.
Zastosowania
W warsztacie kaletniczym surowa stal narzędziowa otwiera drogę do stworzenia arsenału, który w sklepie kosztowałby krocie. Płaskownik NC11LV, ze względu na swoją odporność na ścieranie, nadaje się do specyficznych, bardzo obciążonych narzędzi.
- Głowiarz (round knife / head knife): To królewskie narzędzie każdego kaletnika. Służy do cięcia prostego, wycinania łuków i pocieniania krawędzi. Do jego wykonania najlepiej nadaje się płaskownik o grubości 2,5 mm lub 3 mm. Szlif powinien być wyprowadzony dość wysoko i płasko, aby nóż gładko wchodził w gruby jucht. Stal NC11LV sprawdzi się tu wyśmienicie, ponieważ głowiarz ma długą krawędź tnącą, której częste ostrzenie jest uciążliwe.
- Nóż do skórowania (skiving knife / french skiver): Narzędzie niezbędne przy pocienianiu brzegów skóry (np. z grubości 1,5 mm do 0,5 mm), aby móc je estetycznie zagiąć przy szyciu portfeli czy krawędzi torebek. Tutaj idealny będzie cieńszy płaskownik, około 2 mm. Wymaga on jednostronnego szlifu (tzw. dłutowego), który musi być wyprowadzony niemal na zero.
- Nóż japoński (kiridashi): Prosty, asymetryczny nóż o krótkim ostrzu, doskonały do precyzyjnego wycinania szablonów i detali z cieńszych skór (1 mm – 1,5 mm). Wystarczy na niego niewielki kawałek płaskownika o grubości 2 mm. Jego prosta geometria to świetny projekt dla początkującego twórcy narzędzi.
- Szydła kaletnicze o nietypowych profilach: Choć szydła najczęściej wykonuje się z prętów, czasami kaletnicy wycinają wąskie klingi z cienkich płaskowników (1,5 mm), aby stworzyć szydła o profilu diamentowym, idealnie dopasowane do szerokości wybijaków ściegowych (np. 3 mm lub 4 mm).
- Klin do noża obrotowego (swivel knife): Wymienne ostrze do noża obrotowego, używanego do rzeźbienia (toolingu) w skórze roślinnie garbowanej. Wymaga bardzo precyzyjnej obróbki i polerowania na lustro, aby nie haczyło o włókna skóry podczas cięcia wzorów.
Jak wybrać
Wybór odpowiedniego płaskownika zależy od Twoich umiejętności obróbki metalu, dostępnego sprzętu oraz przeznaczenia gotowego narzędzia. Nie każda stal zachowuje się tak samo pod pilnikiem i na kamieniu wodnym.
Dla początkującego narzędziowca, który dysponuje jedynie pilnikami ręcznymi i prostą wiertarką, płaskownik NC11LV może okazać się sporym wyzwaniem. Ze względu na wysoką zawartość węglików, stal ta opiera się ścieraniu już w stanie miękkim. Znacznie łatwiejszym wyborem na pierwszy projekt będzie płaskownik NCV1 (stal narzędziowa stopowa). Jest to materiał, który obrabia się znacznie przyjemniej. NCV1 po zahartowaniu daje niezwykle agresywną ostrość, idealną do precyzyjnych cięć, choć będzie wymagał częstszego polerowania na pasie skórzanym z pastą polerską niż NC11LV. NCV1 ma jednak tendencję do rdzewienia, więc gotowy nóż trzeba regularnie przecierać olejem.
Inną popularną alternatywą jest płaskownik 50HF. Jest to stal sprężynowa, powszechnie stosowana na resory, ale też na duże noże obozowe czy maczety. Płaskownik 50HF ma ogromną udarność (odporność na pękanie i wykruszenia), jednak w kontekście precyzyjnego noża kaletniczego, jego zdolność do trzymania ostrości brzytwy (tzw. edge retention) jest zauważalnie niższa niż w przypadku NC11LV czy NCV1. Nóż z 50HF będzie trzeba częściej ostrzyć, co przy pracy ze sztywnym juchtem bydlęcym może spowalniać pracę.
Kolejnym kluczowym parametrem jest grubość. Do większości noży kaletniczych optymalna grubość to 2 mm lub 2,5 mm. Zbyt gruby płaskownik na nóż (np. 4 mm) wymusi na Tobie zebranie ogromnej ilości materiału, aby uzyskać odpowiednio cienką krawędź tnącą, zdolną do płynnego wchodzenia w skórę. Pamiętaj, że nóż kaletniczy to nie siekiera — ma ciąć precyzyjnie i stawiać jak najmniejszy opór.
Zwróć także uwagę na szerokość płaskownika. Na głowiarz będziesz potrzebować szerokiego kawałka (często 60 mm lub 80 mm), podczas gdy na prosty nóż do skórowania w zupełności wystarczy szerokość 30 mm. Kupuj materiał z lekkim naddatkiem, ale unikaj kupowania wielkich formatek, z których odcięcie odpowiedniego paska szlifierką kątową zajmie Ci pół dnia.
Produkty z naszej oferty
W naszym sklepie skupiamy się na dostarczaniu najwyższej jakości materiałów i narzędzi do bezpośredniej obróbki skóry. Z tego względu nie prowadzimy sprzedaży surowej stali narzędziowej, takiej jak płaskowniki. Jeśli jednak zdecydujesz się na samodzielne wykonanie noża kaletniczego, z pewnością będziesz chciał uszyć do niego solidną, skórzaną pochwę, która zabezpieczy ostrze przed stępieniem, a Ciebie przed przypadkowym skaleczeniem. Do tego projektu, a także do tworzenia solidnych pasów czy toreb, przydadzą Ci się produkty z naszego asortymentu:
- Klamry i okucia do pasków — Jeśli narzędzie, które właśnie stworzyłeś, posłuży Ci do cięcia pasów z grubego juchtu, będziesz potrzebować solidnych mocowań. Znajdziesz u nas klamry mosiężne i stalowe, które idealnie dopełnią projekt ciężkiego pasa roboczego. Pamiętaj, aby szerokość klamry (np. 35 mm, 40 mm) odpowiadała szerokości wyciętego paska skóry.
- Skóra garbowana roślinnie (jucht) — Najlepszy materiał na pochwę (sheath) dla Twojego nowego noża. Skóra roślinna o grubości 2,5 mm lub 3 mm jest sztywna, można ją formować na mokro (wet molding) wokół rękojeści noża, a po wyschnięciu zachowa swój kształt. W przeciwieństwie do skór miękkich (chromowych), jucht nie zapadnie się i nie odsłoni ostrza.
- Farby Fiebing's Pro Dye — Surowy jucht pochwy możesz pofarbować na dowolny kolor, używając profesjonalnych farb na bazie alkoholu. Dzięki nim dopasujesz kolor pochwy do drewnianej rękojeści swojego noża.
- Tokonole — Środek niezbędny do wykończenia krawędzi pochwy noża. Po sklejeniu i zszyciu warstw skóry, nałóż Tokonole na brzeg i wypoleruj drewnianą polerką (wood slicker). Uzyskasz gładką, szklistą powierzchnię, która zabezpieczy krawędź przed strzępieniem.
- Nici Vinymo MBT — Grube, poliestrowe nici (np. w rozmiarze #5 lub #1), które idealnie nadają się do zszywania grubych warstw skóry w pochwach nożowych. Są niezwykle mocne i odporne na przecieranie.
