Skóra introligatorska to wyselekcjonowany, cienki i elastyczny materiał pochodzenia zwierzęcego, poddany specjalistycznemu garbowaniu, przeznaczony do oprawy książek, tworzenia albumów oraz renowacji starych woluminów. Różni się ona diametralnie od materiałów stosowanych w tradycyjnym kaletnictwie. O ile twórca toreb czy pasków szuka sztywności i nośności, o tyle introligator potrzebuje surowca, który da się precyzyjnie zaginać na krawędziach tektury, formować na grzbiecie książki i który bez oporu przyjmie kleje wodne. Praca z tym materiałem to sztuka mikrometrów, gdzie każdy ułamek milimetra grubości ma bezpośredni wpływ na to, czy okładka zamknie się prawidłowo, a złocenia będą ostre i trwałe.
Charakterystyka
Podstawową cechą definiującą skórę introligatorską jest jej grubość. Standardowe błamy kaletnicze mają zazwyczaj od 1,5 mm w górę. Materiał dla introligatora to najczęściej przedział od 0,5 mm do 1,0 mm. Tak cienki przekrój jest konieczny, aby uniknąć nienaturalnego pogrubienia okładki, szczególnie na narożnikach i zawiasach (miejscach zgięcia okładki przy grzbiecie). Dobrze przygotowana skóra introligatorska zachowuje się pod palcami rzemieślnika jak sprężysty, organiczny pergamin, który poddaje się formowaniu pod wpływem wilgoci, ale po wyschnięciu zachowuje ogromną odporność na rozerwanie.
Większość profesjonalnych skór do oprawy książek to skóry garbowane roślinnie. Używa się głównie skór kozich, cielęcych, rzadziej owczych czy świńskich. Garbowanie roślinne jest tutaj kluczowe z kilku powodów. Po pierwsze, taka skóra świetnie reaguje na wilgoć. Zwilżona woda staje się plastyczna, co pozwala introligatorowi naciągnąć ją na wypukłe zwięzy (charakterystyczne garby na grzbiecie książki) i precyzyjnie uformować. Po drugie, lico skóry roślinnej przyjmuje tłoczenia na gorąco i na zimno. To właśnie na takim materiale wykonuje się misterne, ślepe tłoczenia (blind tooling) oraz nakłada płatki złota. Skóry garbowane chromowo są w tradycyjnym introligatorstwie bezużyteczne — ich powierzchnia nie przyjmuje trwale złoceń, materiał nie poddaje się formowaniu na mokro, a sama chemia chromowa źle reaguje z tradycyjnymi klejami skrobiowymi (klajstrami).
Kolejnym specyficznym wymogiem jest podatność na ścienianie (paring). Nawet skóra o grubości 0,7 mm jest zbyt gruba, aby estetycznie zawinąć ją na krawędzi tektury okładkowej. Introligator musi zeszlifować lub ściąć mizdrę na samych brzegach do grubości wręcz papierowej, rzędu 0,1–0,2 mm. Skóra introligatorska musi mieć na tyle zwartą strukturę włókien, aby podczas tego drastycznego pocieniania specjalnym nożem (często przypominającym szewski) nie doszło do przerwania lica. Skóry cielęce mają gładkie, niemal szkliste lico, które daje bardzo elegancki efekt, ale łatwo je zarysować. Z kolei skóry kozie (tzw. marokin) mają wyraźne, groszkowe jarzmo, są niezwykle odporne na ścieranie i wybaczają więcej błędów w warsztacie, dlatego są najczęstszym wyborem do opraw luksusowych.
Zastosowania
Skóra w pracowni introligatorskiej ma ściśle określone zadania, które wymagają doboru odpowiedniego gatunku i parametrów. Każdy element konstrukcji książki zachowuje się inaczej i przenosi inne naprężenia.
- Pełna oprawa skórzana (Full binding): Najbardziej klasyczne zastosowanie, gdzie cała tektura okładkowa oraz grzbiet są pokryte jednym kawałkiem skóry. Wymaga to błamów o nieskazitelnym licu i równej grubości, zazwyczaj wokół 0,8 mm. Skóra kozia sprawdza się tu najlepiej, ponieważ jej struktura dobrze znosi ciągłe otwieranie i zamykanie książki na zawiasach.
- Półskórek i ćwierćskórek (Half / Quarter binding): Technika, w której skórą pokrywa się tylko grzbiet (i ewentualnie narożniki), a resztę okładki okleja się papierem marmurkowym lub płótnem. Grubość skóry to zazwyczaj 0,6–0,8 mm. Kluczowe jest tu ekstremalnie precyzyjne ścienienie krawędzi skóry w miejscu, gdzie łączy się ona z papierem, aby uskok pod palcami był całkowicie niewyczuwalny.
- Renowacja i konserwacja starych woluminów: Praca na otwartym sercu książki. Do podklejania naddartych grzbietów czy odtwarzania brakujących fragmentów używa się najcieńszych dostępnych skór, często owczych lub bardzo cienkich cielęcych o grubości 0,4–0,5 mm. Materiał musi być barwiony ręcznie, aby idealnie stopić się z kilkusetletnim oryginałem.
- Pudełka ochronne i etui (Clamshell boxes): Ekskluzywne książki często przechowuje się w zamykanych, sztywnych pudełkach. Do ich oklejania stosuje się skóry nieco grubsze, około 0,9–1,0 mm, ponieważ krawędzie pudełek są ostre i cienka skóra mogłaby się na nich szybko przetrzeć.
- Okładki elastyczne (typu limp binding): Historyczne oprawy, w których nie stosowano sztywnej tektury, a jedynie samą skórę (często pergamin lub grubszą skórę cielęcą rzędu 1,5 mm). W tym jednym przypadku materiał nie jest ścieniany na brzegach, a jego zadaniem jest samodzielna ochrona bloku książki.
- Tłoczenie i złocenie (Tooling): Choć to etap wykończenia, wymaga odpowiedniego podłoża. Do głębokich tłoczeń na sucho używa się skóry garbowanej roślinnie o grubości minimum 0,8 mm. Zbyt cienka skóra (np. 0,4 mm) po dociśnięciu rozgrzanego mosiężnego stempla mogłaby ulec przepaleniu aż do warstwy tektury.
- Etykiety na grzbiet (Spine labels): Małe, kontrastowe prostokąty skóry naklejane na grzbiet, na których tłoczy się tytuł. Robi się je z ultracienkiej (0,3 mm) skóry, często z resztek z procesu ścieniania (tzw. skiving), aby nie odstawały od profilu grzbietu.
Jak wybrać
Wybór skóry do projektu introligatorskiego zależy od stopnia zaawansowania rzemieślnika oraz rozmiaru oprawianej książki. Zupełnie inaczej planuje się zakupy do oprawy miniaturowego tomiku poezji, a inaczej do wielkiej, ciężkiej encyklopedii.
Dla początkującego introligatora najlepszym startem będzie gotowa, barwiona w garbarni skóra kozia o grubości 0,7–0,8 mm. Koza ma wyraźną fakturę, która doskonale maskuje drobne nierówności tektury oraz ewentualne grudki kleju, które początkującym często zostają pod powierzchnią. Barwiona fabrycznie skóra eliminuje też problem powstawania plam przy nierównomiernym nakładaniu farb wodnych. Ważne, aby upewnić się przed zakupem, że jest to skóra garbowana roślinnie. Częstym błędem nowicjuszy jest kupowanie cienkiej skóry odzieżowej (zawsze garbowanej chromowo). Taka skóra będzie się ciągnąć jak guma, nie da się jej precyzyjnie ścienić na brzegach (nóż będzie się w niej ślizgał i rwał włókna), a tradycyjny klej skrobiowy lub PVA spłynie po niej, nie tworząc mocnego wiązania z tekturą.
Zaawansowany rzemieślnik często sięga po skóry cielęce w naturalnym, jasnym kolorze (crust). Wymagają one ogromnej wprawy. Gładkie lico cielaka obnaży każdy, nawet najmniejszy pyłek kurzu, który znajdzie się między tekturą a skórą. Zaletą naturalnej skóry jest jednak pełna kontrola. Można ją samodzielnie zafarbować farbami na bazie alkoholu (jak Fiebing's Pro Dye), tworząc unikalne gradienty, marmurkowania czy efekt antykowania. Zaawansowani twórcy potrafią również samodzielnie wycieniować całą powierzchnię błamu, jeśli uznają, że zakupiona skóra 0,9 mm jest zbyt gruba do delikatnego projektu.
Przy wyborze musisz też zwrócić uwagę na kierunek ciągliwości skóry. Podobnie jak papier, skóra ma swój kierunek włókien (najbardziej rozciąga się w poprzek kręgosłupa zwierzęcia). Podczas krojenia materiału na okładkę, kierunek najmniejszej rozciągliwości musi biec równolegle do grzbietu książki. Jeśli wytniesz skórę w poprzek, po nałożeniu wilgotnego kleju skóra mocno się naciągnie, a podczas wysychania skurczy się z taką siłą, że wygnie tekturę okładkową w łuk, całkowicie niszcząc geometrię książki.
Produkty z naszej oferty
Sklep CraftPoint specjalizuje się w dostarczaniu materiałów i narzędzi do cięższego kaletnictwa — tworzenia toreb, pasków, pochw na noże czy portfeli. Z tego względu w naszej stałej ofercie nie posiadamy dedykowanych, ultracienkich skór introligatorskich (o grubościach 0,5–0,9 mm) ani specjalistycznych noży do ścieniania brzegów na płasko. Nie oferujemy również tradycyjnych introligatorskich klejów skrobiowych.
Jeśli jednak Twój projekt to nie klasyczna, twarda oprawa książki, ale skórzana okładka na notes w stylu kaletniczym (tzw. okładka wsuwana, okładka typu traveler's notebook, w której notes trzyma się na gumkach), znajdziesz u nas idealne materiały:
- Błamy juchtu bydlęcego o grubości 1,5 mm — to doskonały wybór na sztywne, wolnostojące okładki na kalendarze czy szkicowniki. Taka skóra nie wymaga podklejania tekturą, świetnie przyjmuje tłoczenia na zimno i można ją wykończyć na krawędziach przy użyciu środka Tokonole.
- Skóry galanteryjne miękkie — sprawdzą się na elastyczne okładki wsuwane. Ze względu na garbowanie chromowe lub mieszane, nie wytłoczysz na nich wzorów, ale zyskasz natychmiastowy, piękny kolor i odporność na zarysowania w codziennym użytkowaniu.
- Farby Fiebing's Pro Dye — jeśli zdobędziesz naturalną skórę introligatorską, nasze farby alkoholowe doskonale sprawdzą się do jej ręcznego barwienia, gwarantując głęboki i trwały kolor, który nie zmyje się podczas aplikacji kleju wodnego na mizdrę.
